Có một câu hỏi tôi hay gặp ở bàn cà phê. Người ta hỏi tôi làm nghề gì. Tôi nói tôi bán đồ nghề, làm dụng cụ. Người ta gật gù. Rồi tôi nói thêm một câu: “Tôi còn đi đào tạo, đi dạy nữa.”
Tự nhiên có một nhịp im lặng ngắn. Một ánh mắt hơi khựng lại. Tôi biết trong đầu người đối diện vừa chạy qua ba chữ: “lại lùa gà.”
Tôi hiểu ánh mắt đó. Vì đã có lúc chính tôi cũng ngại nói ra câu ấy.
Kinh doanh tri thức là việc bạn đóng gói những gì mình đã thật sự làm, đã trả giá để học, rồi trao lại cho người đi sau để họ đỡ đau hơn. Nó chỉ thành “lùa gà” khi người dạy bán thứ họ chưa từng sống qua. Còn khi bạn dạy đúng con đường mình đã đi, gồm cả những khúc ngã, thì đó là một nghề tử tế. Và với tôi, nó đáng tự hào.
Nghề bị mang tiếng, và lý do thật phía sau
Vì sao chữ “đào tạo” ở ta lại dễ bị dán với chữ “lùa gà” đến vậy?
Không phải tại nghề. Tại một số người làm nghề.
Họ đọc vài cuốn sách, xem vài khoá của người khác, rồi đứng lên dạy lại y hệt. Chưa từng mở một cửa hàng. Chưa từng trả lương cho ai vào cái ngày tài khoản gần cạn. Chưa từng ngồi trước một kho hàng tồn mà tự hỏi tiền của mình đang nằm ở đâu. Họ có thông tin. Họ không có trải nghiệm.
Tôi hay tự nhắc mình một điều, và càng đi lâu càng thấy đúng. Thông tin chỉ cho người ta biết “cái gì”. Còn trải nghiệm mới dạy được người ta “làm thế nào”. Hai thứ đó nghe giống nhau mà cách nhau xa lắm.
Bạn không thể dạy điều bạn chưa từng làm. Bạn không thể dẫn ai vượt qua một cái hố mà chính bạn chưa từng rơi xuống rồi bò lên.
Cho nên cái đáng ngại không nằm ở chuyện bán tri thức. Cái đáng ngại là bán tri thức rỗng.
Người ta không ghét nghề đào tạo. Người ta chán bị dạy bởi người chưa từng làm.
Vì sao tôi bước vào đào tạo
Nói thật, tôi không định làm “thầy”.
Tôi đi làm thuê nhiều năm trong ngành ngân hàng. Leo được vài nấc, có một chỗ ngồi mà nhiều người quanh tôi coi là ổn định, là đáng mơ. Ngày tôi nói muốn nghỉ để ra làm riêng, mẹ tôi phản đối kịch liệt. Chỉ có vợ tôi ủng hộ ngay từ đầu.
Rồi tôi ra ngoài. Và tôi vấp. Vấp thật, không phải kiểu kể cho hay.
Trước đó vài năm, tôi từng mở một trong những cửa hàng bán điện thoại đầu tiên ở Cần Thơ, rồi đóng cửa khi đối thủ mới mở đánh mạnh hơn. Sau khi rời ngân hàng, tôi hùn vốn làm một công ty xây dựng với mấy người bạn, được vài tháng thì tan. Đến khi lập công ty đồ nghề, tôi hào hứng mở liền hai chi nhánh cùng lúc. Cái chi nhánh thứ hai đó, tôi huy động thêm vốn góp của bạn bè, rồi nó rơi vào khủng hoảng. Nhân sự từ hơn mười người rớt xuống còn hai. Tôi phải mua lại cổ phần của chính những người bạn đã tin mình mà bỏ tiền vào, rồi đóng cửa nó.
Giai đoạn đó tôi mất tiền, mất cả niềm tin, và mất vài mối quan hệ. Đó là những năm tôi không muốn kể lại nếu không phải vì nó dạy tôi quá nhiều. Cái giá của việc rời ghế làm thuê để ra làm chủ, không ai nói trước cho tôi nghe.
Rồi một điều lạ xảy ra. Khi tôi bò lên được, người ta bắt đầu hỏi. Anh qua được cơn đó bằng cách nào. Anh làm sao mà gượng lại. Tôi ngồi kể. Rồi tôi viết lại thành một cuốn sách và có hàng ngàn độc giả. Nhiều người đọc xong nhắn cho tôi một câu gần như giống nhau: “Đọc mà thấy mình trong đó.”
Đó là lúc tôi hiểu ra một chuyện. Những năm tháng tôi trả giá không chỉ là của riêng tôi. Nó dùng được cho người khác. Tôi không đi tìm nghề đào tạo. Chính những vết sẹo đã dẫn tôi tới nó.
Bức tường tôi từng bị chặn lại
Có một hình ảnh cứ theo tôi mãi.
Ngày còn làm thuê, tôi đứng ở một bên bức tường. Bên kia là làm chủ, là cái tự do tôi khao khát mỗi sáng thức dậy. Nhưng giữa tôi và bên kia là một bức tường mà tôi không biết trèo qua kiểu gì. Tôi sợ mất đồng lương đều đặn mỗi tháng. Tôi không biết bắt đầu từ đâu. Và người thân thì can ngăn.
Tôi đã qua được bức tường đó. Nhưng không nhẹ nhàng chút nào. Tôi trèo qua bằng cách trả giá, bằng những đêm mất ngủ, bằng tiền mất thật và bài học đắt thật.
Giờ quay đầu nhìn lại, tôi thấy rất nhiều người đang đứng đúng chỗ tôi từng đứng. Cũng nhìn qua bên kia mà thèm. Cũng bị một bức tường chặn ngang. Cũng loay hoay không biết đặt chân đầu tiên vào đâu.
Và tôi nghiệm ra một điều. Người đứng bên này bức tường không thiếu thông tin. Sách vở, video, khoá học ngoài kia đầy ra đó, tải về đọc cả đời không hết. Cái họ thiếu là một người đã sang được bên kia, chịu quay đầu lại, chỉ cho họ chỗ đặt chân mà trèo.
Tôi đã ở bên kia rồi. Nên tôi quay lại. Đơn giản vậy thôi.
Dạy điều mình đã làm, không phải điều mình đọc được
Tôi tin có một phép thử rất đơn giản để biết một người dạy có đáng nghe hay không. Chỉ cần hỏi một câu: bạn có thật sự làm cái bạn đang dạy không? Bạn đã tự tay làm nó, làm hỏng, rồi làm lại cho được chưa, hay mới chỉ đọc về nó trong sách của người khác? Người từng lăn lộn với một việc và người mới đọc về việc đó, khi mở miệng ra là nghe khác nhau liền.
Tôi không dám nhận mình giỏi nhất. Nhưng những gì tôi mang lên bàn thì thật:
- Tôi đã làm thuê thật, đủ lâu để hiểu tận xương cái cảm giác kẹt trong một chỗ ngồi ổn định.
- Tôi đã điều hành thật. Cửa hàng đồ nghề của tôi tới nay đã phục vụ hơn năm mươi ngàn khách, phân phối hơn hai mươi thương hiệu chính hãng.
- Tôi đã va vấp thật. Đóng cửa hàng thật, mất tiền thật, mua lại cổ phần bạn bè trong cay đắng thật.
- Tôi đã ngồi viết lại tất cả thành một cuốn sách thật, để những người tôi chưa từng gặp cũng học được.
Và đây là chỗ tôi muốn nói cho rõ, cũng là ranh giới tôi tự vạch cho mình. Tôi không dạy bạn cách làm giàu nhanh. Tôi không hứa bạn sẽ kiếm được bao nhiêu sau một khoá học. Tôi chỉ kể lại con đường tôi đã đi, gồm cả những khúc tôi ngã sấp mặt, để bạn nhìn cho rõ trước khi bước. Đường của bạn, bạn đi bằng những gì bạn có. Tôi chỉ là người đi trước cầm đèn soi lại phía sau.
Bốn thứ đó không phải bằng cấp treo tường. Chúng là những năm tôi sống trên hành trình làm kinh doanh, có lời có lỗ, có đêm ngủ ngon và có đêm trở mình. Khi tôi đứng lớp, tôi không nói lý thuyết của ai. Tôi kể lại đúng cái tôi đã cầm trong tay, đã làm hỏng, rồi làm lại cho được.
Dạy chay thì dễ hứa cho sang. Dạy thật thì phải kèm theo cả vết sẹo. Tôi chọn cách thứ hai, kể cả khi nó nghe kém long lanh hơn.
Vì sao kinh doanh tri thức là một nghề đáng tự hào
Thế giới đang gọi thời này là thời của nền kinh tế tri thức. Điều thú vị là cuộc chơi đang đổi. Trước đây ai to tiếng nhất, đông người theo nhất thì thắng. Giờ người ta bắt đầu nghe người có thật, người làm được, dù người đó chẳng ồn ào.
Tôi tin cái tử tế, chậm rãi, thật thà rồi sẽ có sức nặng hơn cái giật gân. Một bài viết chạm đúng năm trăm người đang cần nó, với tôi giá trị hơn một bài vui tai cho năm mươi ngàn người xem rồi quên. Người đọc bây giờ tinh lắm. Họ bị hứa hẹn hụt nhiều rồi, nên họ quay sang tìm người có vết chai trong tay hơn là người nói hay.
Tôi tự hào về nghề này vì nó làm được một việc đẹp. Nó biến những năm tháng va vấp của tôi thành thứ giúp người đi sau đỡ đau hơn. Cái giá tôi đã trả, nếu cứ nằm im trong đầu tôi thì phí. Kể lại được cho một người, để họ né đúng cái hố tôi từng rơi, tôi thấy đời mình có ích thêm một chút.
Tôi vẫn giữ một nguyên tắc từ những ngày đầu: cho đi giá trị nhiều lần trước khi mời ai đó mua một lần. Bốn cho, một nhận. Một nghề bán tri thức tử tế bắt đầu từ chỗ đó, không phải từ lời hứa đổi đời. Nếu bạn còn phân vân, tôi từng viết kỹ hơn về chuyện chỉ kỹ năng thật mới tạo ra sự ổn định, còn công việc thì không.
Nếu bạn cũng đang nói nhỏ tiếng về nghề của mình
Tôi viết bài này cho những người làm nghề chia sẻ mà vẫn ngại, vẫn nói khẽ mỗi khi có ai hỏi “em làm gì”. Tôi hiểu bạn, vì tôi cũng từng đứng ở phía bên này bức tường, cũng từng nuốt câu trả lời vào trong.
Nhưng trước khi bạn thấy ngại thay cho cả nghề, tôi muốn để lại cho bạn vài câu hỏi. Đừng trả lời tôi. Trả lời cho chính mình thôi.
Bạn có đang dạy điều mình đã thật sự làm không? Cái bạn trao đi, có phải là thứ bạn đã trả giá để có không? Và giữa bạn với người đang cần bạn, có phải chỉ còn đúng một bức tường mà bạn đã trèo qua rồi hay không?
Nếu bạn muốn đi cùng tôi một đoạn đường, cứ để lại email hoặc nhắn cho tôi ở info@nguyenquoctrung.vn. Tôi không có phép màu nào để bán cho bạn. Tôi chỉ có một con đường đã đi qua, và một bàn tay sẵn sàng chỉ lại. Bạn có thể đọc thêm về tôi là ai và tôi đã đi qua những gì để tự quyết xem có nên tin lời một người như tôi.
Nguyễn Quốc Trung
Về tác giả
Tôi là Nguyễn Quốc Trung — nhà huấn luyện, tư vấn và doanh nhân trong lĩnh vực đào tạo. Tôi chia sẻ những bài học thật về khởi nghiệp, kinh doanh và phát triển bản thân, đúc kết từ chính hành trình xây dựng doanh nghiệp của mình.
Nếu bài viết này chạm đến Bạn, đừng bỏ lỡ bản tin hàng tuần của tôi: mỗi tuần một góc nhìn thật về tư duy, kinh doanh và hành trình từ làm thuê đến làm chủ — gửi thẳng vào hộp thư của Bạn.
👉 Hãy để lại email tại ô đăng ký nhận tin ngay bên dưới ↓ để cùng tôi đi xa hơn!
Give more · Gain more — Cho đi nhiều hơn, để đời mở ra rộng hơn.
