Có một buổi tối tôi ngồi một mình trong kho hàng, xung quanh là những thùng dụng cụ nhập về mà chưa bán được bao nhiêu. Tôi đã chắc như đinh đóng cột rằng lô hàng đó sẽ “cháy” trong một tháng. Thực tế thì nó nằm im, phủ bụi, và tôi thì mất ngủ. Lúc ấy tôi cứ đổ cho thị trường, đổ cho khách, đổ cho thời điểm. Mãi sau này tôi mới hiểu: kẻ hại tôi không nằm ngoài kia. Nó nằm ngay trong đầu tôi.
Đó là điều ít người nói với Bạn khi mới khởi nghiệp. Người ta dạy Bạn cách lập kế hoạch, cách bán hàng, cách gọi vốn. Nhưng gần như không ai chỉ cho Bạn thấy những bẫy tư duy khởi nghiệp — những cái bẫy vô hình trong chính cách Bạn suy nghĩ, khiến Bạn thua ngay từ trong đầu trước khi thị trường kịp ra đòn.
Trong bài này, tôi kể lại 5 cái bẫy mà tôi đã đích thân trả giá, và gần như người mới nào cũng dính. Tôi gọi chúng bằng những cái tên đời thường, để Bạn nhận ra mình trong đó.
Trả lời nhanh: 5 bẫy tư duy khởi nghiệp phổ biến nhất là: (1) Ảo Tưởng Sức Mạnh — tự tin thái quá; (2) Vẽ Mây — kế hoạch màu hồng; (3) Đâm Lao Phải Theo Lao — tiếc của đã mất; (4) Chỉ Nghe Điều Mình Muốn Nghe — lọc bỏ lời cảnh báo; (5) Thần Tượng Người Thắng — chỉ nhìn kẻ thành công. Nhận diện được, Bạn đã đi trước phần lớn người mới.
Mục lục
- Bẫy 1 — Ảo Tưởng Sức Mạnh
- Bẫy 2 — Vẽ Mây (kế hoạch màu hồng)
- Bẫy 3 — Đâm Lao Phải Theo Lao
- Bẫy 4 — Chỉ Nghe Điều Mình Muốn Nghe
- Bẫy 5 — Thần Tượng Người Thắng
- Câu hỏi thường gặp
Trước khi đi vào từng cái, tôi muốn Bạn hiểu một điều: những bẫy tư duy này không phải vì Bạn ngu hay yếu. Chúng là cách bộ não con người được lập trình để tiết kiệm năng lượng và tự bảo vệ. Nhà tâm lý học Daniel Kahneman — người đoạt giải Nobel — gọi đó là thiên kiến nhận thức (cognitive bias). Người giỏi không phải người không có thiên kiến. Họ chỉ là người biết mình đang dính, nên kịp dừng lại.
Bẫy 1 — Ảo Tưởng Sức Mạnh: “Việc này dễ mà, người ta thất bại chứ mình thì khác”
Cái bẫy đầu tiên trong nhóm bẫy tư duy khởi nghiệp, và cũng là cái dính sâu nhất, là sự tự tin thái quá. Trong sách vở người ta gọi nó là overconfidence bias. Tôi gọi nó là Ảo Tưởng Sức Mạnh.
Ngày tôi bắt đầu, tôi tin chắc mình khác. Tôi đọc về những người bỏ cuộc và thầm nghĩ: “Họ làm sai chứ tôi thì không.” Tôi nhìn một cơ hội và chỉ thấy phần sáng — khách sẽ đông, hàng sẽ chạy, tiền sẽ về. Phần tối, tôi không thèm nhìn.
Sự thật phũ phàng là gần như ai cũng đánh giá quá cao bản thân và quá thấp độ khó của thị trường. Bạn nghĩ Bạn hiểu khách hàng, nhưng Bạn mới chỉ đoán. Bạn nghĩ sản phẩm của Bạn vượt trội, nhưng đó là Bạn tự chấm điểm cho con đẻ của mình.
Cách thoát: Trước mỗi quyết định lớn, hãy tự hỏi một câu khó chịu: “Nếu việc này thất bại, lý do nhiều khả năng nhất là gì?” Viết ra ba lý do. Chỉ riêng việc bắt mình nhìn vào phần tối đã kéo Bạn về mặt đất. Và đừng quyết một mình — hỏi một người từng thất bại ở đúng lĩnh vực đó, họ cho Bạn thứ ánh sáng mà sự tự tin che mất.
Bẫy 2 — Vẽ Mây: Kế hoạch lúc nào cũng màu hồng
Cái bẫy thứ hai khiến tôi đốt tiền nhiều nhất. Tên sách vở là planning fallacy — thiên kiến lập kế hoạch. Tôi gọi là Vẽ Mây, vì mọi kế hoạch tôi vẽ ra đều đẹp như mây trời, và cũng mong manh y như vậy.
Khi mới làm, tôi tính: bỏ ra chừng này vốn, sáu tháng là hoàn, năm đầu là có lãi. Con số nào tôi cũng lấy ở kịch bản đẹp nhất. Thực tế thì chi phí đội lên gấp rưỡi, thời gian kéo dài gấp đôi, còn doanh thu thì lẹt đẹt mãi mới nhúc nhích.
Đây không phải do tôi tính dở. Đây là cách bộ não vận hành: chúng ta hình dung con đường suôn sẻ, quên béng mất những ổ gà mà đời luôn dành sẵn — hàng về trễ, nhân viên nghỉ, máy hỏng, khách quỵt.
Cách thoát: Tôi có một quy tắc đơn giản đến mức buồn cười, nhưng nó cứu tôi nhiều lần. Lấy con số Bạn tự tin nhất, rồi nhân đôi chi phí và nhân đôi thời gian. Nếu với con số “đã nhân đôi” đó mà việc vẫn đáng làm, thì hãy làm. Nếu không, Bạn vừa tránh được một cú ngã mà Bạn còn chưa kịp thấy. Bạn có thể đọc thêm trong bài 10 bài học về tổn thất khi khởi nghiệp kinh doanh — tôi viết nó bằng chính những đồng tiền đã mất.
Bẫy 3 — Đâm Lao Phải Theo Lao: Càng lỗ càng cố
Bẫy này độc ở chỗ nó đeo bám đúng những người chăm chỉ và có lòng tự trọng. Sách gọi là sunk cost fallacy — thiên kiến chi phí chìm. Tôi gọi nôm na là Đâm Lao Phải Theo Lao.
Cái thùng hàng nằm im trong kho mà tôi kể ở đầu bài, lẽ ra tôi nên cắt lỗ sớm. Nhưng tôi cứ nghĩ: “Bỏ thì tiếc số tiền đã đổ vào.” Thế là tôi rót thêm tiền quảng cáo, thêm công chăm, thêm cả niềm tin — để rồi mất thêm một lần nữa. Tôi không quyết dựa trên tương lai. Tôi quyết dựa trên cái đã chôn.
Đây là sự thật mà ít người dám nhìn thẳng: tiền đã mất là đã mất. Nó không quay lại chỉ vì Bạn cố thêm. Câu hỏi đúng không phải “tôi đã bỏ vào bao nhiêu”, mà là “từ giờ trở đi, đồng tiền tiếp theo của tôi nên đặt vào đâu để sinh lời nhất?”
Cách thoát: Trước khi rót thêm tiền hay công vào một việc đang đuối, hãy tưởng tượng Bạn là người mới toanh, chưa từng bỏ một xu nào vào đó. Người mới ấy có đầu tư vào việc này không? Nếu câu trả lời là không, thì việc Bạn đã lỡ bỏ tiền vào trước đây không nên thay đổi quyết định hôm nay.
Bẫy 4 — Chỉ Nghe Điều Mình Muốn Nghe
Cái bẫy tư duy khởi nghiệp này tinh vi đến mức Bạn dính mà vẫn thấy mình khách quan. Tên sách vở: confirmation bias — thiên kiến xác nhận. Tôi gọi thẳng: Chỉ Nghe Điều Mình Muốn Nghe.
Ngày tôi đưa một ý tưởng sản phẩm ra hỏi, có cả chục người góp ý. Chín người chê, một người khen. Bạn đoán xem tối hôm đó tôi nhớ lời ai? Tôi nhớ như in lời người khen, và gạt phăng chín lời còn lại là “họ không hiểu mình”. Bộ não tôi không đi tìm sự thật. Nó đi tìm sự đồng tình.
Khi Bạn đã yêu một ý tưởng, Bạn sẽ vô thức gom mọi bằng chứng ủng hộ nó và làm ngơ mọi tín hiệu trái chiều. Bạn tìm kiếm bằng những từ khóa đã có sẵn câu trả lời Bạn muốn. Bạn hỏi đúng những người Bạn biết sẽ gật đầu.
Cách thoát: Người làm chủ giỏi đi tìm lý do mình SAI, chứ không đi tìm lời khen. Hãy chủ động hỏi người có khả năng phản biện gắt nhất, và nói thẳng với họ: “Hãy chỉ cho tôi vì sao việc này sẽ thất bại.” Lời khen làm Bạn vui một tối. Lời chê đúng cứu Bạn cả một năm. Đây cũng là một trong những điều tôi nhắc nhiều trong bài từ làm thuê đến làm chủ — 10 tư duy cần phải biết.
Bẫy 5 — Thần Tượng Người Thắng
Cái bẫy cuối cùng đến từ một nơi rất đẹp: cảm hứng. Sách gọi là survivorship bias — thiên kiến kẻ sống sót. Tôi gọi là Thần Tượng Người Thắng.
Bạn đọc câu chuyện một người bỏ học, dồn hết vốn vào một canh bạc và thành tỷ phú. Bạn nghĩ: “À, công thức là đây — cứ liều là thắng.” Nhưng Bạn chỉ nhìn thấy một người đứng trên đỉnh. Bạn không nhìn thấy hàng nghìn người đã làm y hệt như vậy và nằm lại dưới chân núi, vì họ không lên báo, không ai phỏng vấn họ.
Tôi từng học theo cách làm của một người thành công nổi tiếng, sao y bản chính. Kết quả là thất bại, vì tôi chỉ chép cái Bạn-nhìn-thấy của họ, mà không thấy mười năm trả giá, mạng lưới quan hệ, vốn liếng và cả may mắn phía sau.
Cách thoát: Đừng chỉ học người thắng. Hãy nghiên cứu cả người thua — họ làm gì, sai ở đâu, vì sao gục. Bài học sống còn nằm ở những người thất bại nhiều hơn ở những ngôi sao. Và khi nghe một câu chuyện thành công, luôn tự hỏi: “Có bao nhiêu người làm y hệt mà không có kết cục này?”
Cái bẫy lớn nhất là tin rằng mình không có bẫy
Nếu Bạn đọc đến đây và nghĩ “may quá, mình chắc không dính mấy cái này” — thì xin nói thật lòng, đó chính là Bẫy số 1 đang lên tiếng. Tôi viết bài này không phải để Bạn sợ, mà để Bạn có một tấm gương soi mỗi khi sắp ra một quyết định lớn.
Người mới khởi nghiệp thua, phần lớn không phải vì thiếu vốn hay thiếu may mắn. Họ thua vì những cái bẫy trong chính đầu mình mà họ không hề hay biết. Tôi đã trả giá cho cả 5 cái bẫy trên. Mong rằng nhờ bài này, Bạn trả giá ít hơn tôi rất nhiều.
Hành trình làm chủ là một cuộc rèn cách nghĩ, không chỉ là cuộc đua kiếm tiền. Nếu Bạn muốn đi cùng tôi trên con đường rèn tư duy đó, hãy ghé thêm bài IQ, EQ và chỉ số AQ — 3 thứ người làm chủ kinh doanh cần có.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến nhận thức là gì?
Thiên kiến nhận thức là những lối mòn suy nghĩ tự động của bộ não, khiến ta nhìn nhận và ra quyết định lệch khỏi thực tế mà không hề hay biết. Với người khởi nghiệp, đó là những cái bẫy tư duy như tự tin thái quá, kế hoạch màu hồng hay tiếc của đã mất.
Vì sao người mới khởi nghiệp dễ dính bẫy tư duy hơn?
Vì họ thiếu trải nghiệm thực tế để đối chiếu, lại đang trong giai đoạn nhiều cảm xúc và kỳ vọng. Khi chưa từng trả giá, người ta dễ tin vào kịch bản đẹp và bỏ qua tín hiệu cảnh báo. Càng nhiều lần va vấp và biết tự soi, Bạn càng ít dính.
Làm sao để hạn chế thiên kiến khi ra quyết định?
Ba việc đơn giản: một là luôn viết ra lý do quyết định của Bạn có thể sai; hai là nhân đôi chi phí và thời gian trong mọi kế hoạch; ba là chủ động đi tìm người phản biện thay vì người đồng tình. Quyết định dựa trên tương lai, không dựa trên số tiền đã chôn.
Có thể loại bỏ hoàn toàn thiên kiến không?
Không. Thiên kiến là một phần của cách bộ não con người vận hành. Nhưng Bạn có thể nhận diện và giảm tác hại của nó bằng cách tạo thói quen tự vấn và lập quy trình kiểm tra trước mỗi quyết định lớn.
Về tác giả
Tôi là Nguyễn Quốc Trung — nhà huấn luyện, tư vấn và doanh nhân trong lĩnh vực đào tạo. Tôi chia sẻ những bài học thật về khởi nghiệp, kinh doanh và phát triển bản thân, đúc kết từ chính hành trình xây dựng doanh nghiệp của mình.
Nếu bài viết này chạm đến Bạn, đừng bỏ lỡ bản tin hàng tuần của tôi: mỗi tuần một góc nhìn thật về tư duy, kinh doanh và hành trình từ làm thuê đến làm chủ — gửi thẳng vào hộp thư của Bạn.
👉 Hãy để lại email tại ô đăng ký nhận tin ngay bên dưới ↓ để cùng tôi đi xa hơn!
Give more · Gain more — Cho đi nhiều hơn, để đời mở ra rộng hơn.
