Có những người mình chưa từng gặp ngoài đời một lần nào, nhưng lại đi cùng mình suốt một quãng tuổi trẻ.
Với tôi, một trong những người đó là bầu Đức.
Tôi biết tới ông từ khi còn nhỏ. Rồi tôi bám theo từng mốc lớn trong cuộc đời ông như bám theo một trận đấu dài. Cái ngày ông là người giàu nhất thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2008. Cái ngày ông đưa Arsenal về Hà Nội, dựng học viện Hoàng Anh Gia Lai Arsenal, cho ra lứa Công Phượng, Xuân Trường, Tuấn Anh mà cả nước say mê. Rồi cái ngày ông rơi xuống đáy, mất thanh khoản, ôm khoản nợ 36.000 tỷ. Và bây giờ là ngày ông trở lại với nông nghiệp, trả sạch nợ sau đúng chín năm.
Tuần rồi tôi ngồi xem lại buổi trò chuyện của ông trong chương trình The Morning Talk. Hơn một tiếng đồng hồ. Tôi nghe hết, không bỏ đoạn nào.
Nghe xong, tôi ngồi im một lúc.
Vì tôi nhận ra: rất nhiều điều tôi đang chia sẻ cho các bạn khởi nghiệp hôm nay, người đàn ông này đã phải trả giá bằng cả một gia tài mới rút ra được. Tôi viết bài này để gom lại mười bài học đó. Cho tôi, và cho bạn, nếu bạn cũng đang trên con đường làm chủ.
1. Hãy sợ, khi mọi thứ trở nên quá dễ
Thời đỉnh cao bất động sản, ông kể một chi tiết mà tôi nhớ mãi. Người ta xếp hàng từ 2 giờ sáng, đặt một cục gạch giá 300 triệu chỉ để giữ chỗ đăng ký mua nhà. Một cục gạch. Ba trăm triệu. Cùng lúc đó, cổ phiếu công ty ông phát hành ra tới 150.000 đồng một cổ phiếu, đưa ra bao nhiêu người ta gom hết bấy nhiêu, các quỹ ngồi chực chờ để mua.
Nhiều người ở trong hoàn cảnh đó sẽ sung sướng. Ông thì sợ.
Ông nói một câu tôi cho là đắt nhất buổi hôm đó: một thị trường mà đất mua một bán hai bán ba, người ta giành nhau như thế, thì nó đã vô lý hoàn toàn. Mà cái gì đã vô lý mà vẫn cứ được coi là có lý, thì sớm muộn cũng đổ. Ông tự hỏi: cảnh này trên đời làm gì có, mà đã có thì tồn tại được bao lâu?
Nên ông dừng bất động sản. Dừng vào khoảng năm 2012, đúng lúc đang kiếm được nhiều tiền nhất, chứ không phải lúc đã thua. Đúng hai năm sau, thị trường mất thanh khoản và sập thật.
Tôi ngẫm lại đường kinh doanh của chính mình. Những lần tôi lỗ nặng nhất, thường không phải lúc khó khăn. Mà là ngay sau một giai đoạn quá thuận. Bán cái gì cũng chạy. Làm cái gì cũng ra tiền. Rồi mình chủ quan.
Khi mọi thứ dễ đến mức bất thường, đó không phải lúc để ăn mừng. Đó là lúc để cảnh giác.
2. Đừng bỏ hết trứng vào một rổ, dù rổ đó có chắc tới đâu
Sai lầm khiến ông trắng tay không phải bất động sản. Mà là cây cao su.
Khi thấy bất động sản vô lý, ông dịch chuyển sang nông nghiệp, và chọn cao su. Ông dồn gần như toàn lực. Bán những gì bán được ở Việt Nam, đổ qua Lào và Campuchia, trồng tới 80.000 hecta. Một quỹ đầu tư lớn của Singapore rót vào cả trăm triệu đô, còn tính hộ dòng tiền cho ông, đến năm 2016 có thể thu về 500 triệu đô mỗi năm. Nghe hoàn hảo.
Rồi giá cao su thế giới cắm đầu. Từ 3.000 đô một tấn rớt xuống còn 1.100 đô. Dưới cả giá thành. Càng làm càng lỗ.
Ông tự nhận, rất thẳng: “mình hơi tham, coi như tất tay luôn”. Ông nói giá mà hồi đó chỉ rớt tới 3.000 thì cũng không chết, nhưng nó rớt sâu hơn thế nhiều.
Câu ông nói sau đó mới là bài học: nếu hồi ấy có một tỷ đô mà chỉ bỏ 500 triệu vào cao su, 500 triệu còn lại rải chỗ khác, thì đã không tới nỗi. Rủi ro khách quan thì ai cũng có thể gặp, giá thị trường thế giới không ai cãi được. Nhưng dồn hết một chỗ hay chia ra nhiều chỗ, đó là lựa chọn của mình.
Tôi để ý, người làm ăn giỏi tới đâu cũng có lúc đặt cược sai. Điểm khác nhau giữa người gượng dậy được và người ở lại dưới đáy, nhiều khi chỉ là: lúc cược sai, họ còn giữ được thứ gì bên cạnh hay không.
3. Công thức 50/25, con số tôi muốn bạn ghi lại
Đây là phần tôi tâm đắc nhất.
Sau khi trả xong nợ, ông ra một mệnh lệnh cứng cho bộ phận tài chính. Hai con số, không được vượt:
- Tổng nợ vay không quá 50% vốn chủ sở hữu.
- Nợ vay không vượt quá 25% tổng tài sản.
Ông nói trước kia không có kỷ luật này. Để nợ chạy tự do, có lúc lên tới 300%. Mất kiểm soát từ đó. Ông thẳng thắn: tôi không học trường quản trị nào ra, nhưng đây là công thức bắt buộc của tôi. Bởi năm nay ông đã ngoài sáu mươi, nếu vấp thêm một lần nữa thì không còn thời gian, không còn cơ hội đứng dậy.
Rồi ông để lại một câu mà tôi nghĩ người làm kinh doanh nào cũng nên dán lên bàn: khi bạn đem tài sản thế chấp cho ngân hàng để vay, thì tới lúc bạn mất thanh khoản, tài sản đó không còn là của bạn nữa. Bạn không còn quyền định đoạt nó.
Nghe đơn giản. Nhưng phải trắng tay một lần mới thấm.
Tôi vẫn hay nói với anh em: dòng tiền là vua. Vay nợ không xấu, đòn bẩy không xấu. Nhưng đòn bẩy mà dùng sai liều thì chính nó lật mình. Bầu Đức đã đi qua chỗ đó rồi. Ông không nói lý thuyết. Ông nói cái giá ông đã trả.
4. Dũng cảm nhất là dám đối diện sự thật
Năm 2016, ông làm một việc mà theo lời ông, tới giờ vẫn chưa mấy ai dám làm. Ông chủ động công bố công khai: Hoàng Anh Gia Lai đã mất thanh khoản.
Không giấu. Không im lặng chờ qua chuyện. Ông cho chốt sổ sách vào cuối tháng 12, rồi đầu tháng 1 công bố ra cho cả thị trường biết. Ông làm có tính toán, chốt đúng thời điểm để không gây xáo trộn hệ thống, nhưng bản chất là nói thẳng: công ty về cơ bản không còn thanh khoản nữa.
Nhiều người xem việc thừa nhận thất bại là đường cùng. Ông thì coi đó là bước đầu tiên để thoát. Vì có gọi đúng tên căn bệnh, thì các ngân hàng mới ngồi lại được với nhau, chính phủ mới cho tái cấu trúc. Ông kể mình may mắn là đơn vị hiếm hoi được cho tái cấu trúc, được giãn các khoản nợ tới hạn trong khoảng năm năm, để tự bán tài sản, tự xoay xở, tự đứng dậy.
Trốn tránh một vấn đề không làm nó nhỏ đi. Nó chỉ lớn lên trong bóng tối. Cái này thì tôi thấm, vì doanh nghiệp của tôi cũng từng đi qua giai đoạn khủng hoảng của riêng nó. Ngày tôi ngừng đổ lỗi cho hoàn cảnh và nhìn thẳng vào con số thật, xấu cỡ nào cũng nhìn, đó mới là ngày tôi bắt đầu gỡ được.
5. Đừng lấy nợ mới đắp nợ cũ
Lúc khó nhất, có người tư vấn cho ông một lối quen thuộc: lấy dự án sau, khoản vay sau, đắp cho khoản trước.
Ông từ chối thẳng.
Ông ví, nếu đó là cách nuôi một khối u thì không bao giờ chữa lành được. Đang nợ 36.000 tỷ, đắp kiểu đó thì hai năm sau lên 50.000, rồi 100.000. Sụp đổ cả loạt, không còn cứu được.
Ông làm một phép tính rất tỉnh: nếu mỗi năm kinh doanh lãi được một nghìn tỷ, mà riêng tiền lãi vay đã bốn nghìn tỷ, thì mỗi năm vẫn âm ba nghìn. Làm thêm năm năm nữa là cộng thêm mười lăm nghìn tỷ nợ. Đường nào cũng chết.
Nên ông chọn đường khó hơn mà sạch: tuyên bố vỡ nợ, cho ngân hàng bán tài sản thu hồi, xử lý cục nợ xuống trước đã, rồi mới tính chuyện làm ăn.
Xử lý gốc, đừng vá ngọn. Nghe thì ai cũng gật. Nhưng lúc bí, con người ta rất dễ chọn miếng vá cho qua ngày. Chọn được đường sạch trong lúc ngặt nghèo, đó mới là bản lĩnh.
6. Đi tới đối tác bằng sản phẩm thật, đừng đi xin
Đoạn ông kể cách bắt tay được với ngân hàng OCB, tôi nghe mà phục.
Lúc đó báo chí đang réo tên ông với hai chữ nợ nần. Đi vay thẳng thì không ngân hàng nào dám cho, ai cũng nghi ngại. Ông biết rõ điều đó, nên ông không đi vay.
Ông vốn quen anh Tuấn của OCB cả chục năm nhưng không liên hệ. Một hôm vào Sài Gòn, ông nhờ một người em giới thiệu để xin gặp. Gặp rồi, ông không mở miệng hỏi vay một câu. Ông mời người ta đến tận nơi, đi thăm trang trại của mình ở Việt Nam, Lào, Campuchia. Mỗi chuyến ba bốn ngày, đi mỏi chân mới hết. Câu ông mở lời không phải “cho tôi vay”, mà đại ý là: nhờ anh xuống thẩm định giúp, xem anh em mình có làm việc được với nhau không.
Cái hay nữa là ông gặp đúng người hiểu ngành. Đội ngũ OCB có người rành cây trồng, đi thực tế rồi mới thấy được cái nút thắt mà bao nơi khác không nhìn ra: một khoản nợ không lớn lắm nhưng bị cột chéo vào rất nhiều chỗ. Gỡ đúng nút đó ra, ông vừa trả được nợ, vừa dư cả tài sản. Nhiều ngân hàng có tiền nhưng không hiểu nông nghiệp, nhìn cây chuối tưởng cây sầu riêng, nên không dám vào.
Bài học ở đây vượt ra ngoài chuyện vay vốn. Khi bạn cần ai đó tin mình, đừng tới bằng lời hứa. Hãy tới bằng thứ có thật để họ chạm vào. Người ta không tin lời nói. Người ta tin cái họ tận mắt thấy.
7. Giữ người bằng ân tình, không chỉ bằng lương
Đây là đoạn khiến tôi lặng đi.
Lúc công ty mất thanh khoản, có khoảng 900 con người ở lại. Làm việc suốt tám tháng không lương. Không phải một hai người. Chín trăm người.
Ông kể, Tết năm đó, công nhân xin ở lại không về quê. Họ tự trồng ớt, trồng chanh dây, những cây chỉ ba tháng là có trái, để tạo ra chút dòng tiền trả lương cho nhau, tự cứu lấy công ty. Nghe tới đó tôi nổi da gà.
Sau khi vượt qua, ông làm một lễ tri ân. Tặng 160 người mỗi người một căn hộ. Tính ra khoảng 320 tỷ. Cho cổ phiếu 100 người xuất sắc nhất. Có người hỏi sao cho nhiều thế, ông trả lời gọn: họ là người trực tiếp cứu mình, không có họ thì không có mình hôm nay.
Ông gọi đó là món nợ ân tình. Và nói đó là món nợ khó trả nhất. Trả xong nợ ngân hàng ông thấy nhẹ đầu, nhưng nợ tình với anh em thì nặng hơn nhiều.
Nhưng ông cũng nói rất thật một điều: sự trung thành đó không tự nhiên mà có, không phải tới lúc hoạn nạn mới xuất hiện. Nó được vun từ trước. Từ cách ông sống với anh em mỗi ngày. Ông xuống nông trường ăn cơm cùng công nhân là chuyện bình thường. Ông gần gũi, không đặt mình cách xa ai.
Bạn không thể mua lòng trung thành trong một ngày khủng hoảng. Bạn chỉ có thể gặt vào ngày khủng hoảng thứ mình đã gieo suốt những ngày bình thường.
8. Nhân sự mới là người quyết định, không phải chiến lược
Ông nói một câu mà tôi muốn khắc lại: người nào thành công là người biết giữ được nhân sự.
Tư duy, tầm nhìn, chiến lược, tất cả chỉ mới là bản vẽ. Người thực hiện mới là người biến bản vẽ thành nhà. Ông nói thẳng: tư duy chỉ đưa ra chiến lược thôi, còn người thực hiện mà không có thì thua. Không có đội ngũ, mọi ý tưởng lớn tới đâu cũng nằm trên giấy.
Về cách giữ người tài, ông nói một hình ảnh rất hay. Ai cũng có lúc đứng núi này trông núi nọ, đó là bản tính con người. Vậy thì thay vì trách nhân viên, hãy cố làm cho ngọn núi của mình cao nhất. Núi mình cao nhất rồi thì người ta khỏi cần trông sang chỗ khác. Ngọn núi đó gồm cả hai thứ: thu nhập tương xứng, và tình cảm thật. Thiếu một trong hai thì sớm muộn người giỏi cũng đi.
9. Tách gia đình ra khỏi việc điều hành
Chỗ này tôi từng nghĩ khác ông, nghe xong thì gật gù.
Ngay từ đầu ông không đưa vợ con, người thân vào bộ máy điều hành. Lý do rất đời: người nhà làm chung, có chuyện là nặng nhẹ nhau, khó xử, dễ rối. Trong công ty khó phân minh được. Bà con thì vừa làm vừa nể nang, khó ra việc.
Nhưng cái hay là cách ông nhìn vai trò của gia đình. Chính vì gia đình lo trọn phần hậu phương, ông mới rảnh cái đầu để dồn toàn bộ vào một việc duy nhất là cứu công ty. Nếu để chuyện nhà và chuyện công ty lẫn vào nhau, cái đầu chia làm hai thì không làm được. Ông bảo cái công đó của người bạn đời rất lớn, nhiều người hay xem nhẹ.
Còn chuyện đưa con cái vào sau này để chuyển giao, ông nói đó là một câu chuyện khác. Tách bạch rất rõ.
10. Cho đi trước, và giữ lại thứ làm nên mình
Hai chi tiết nhỏ ở cuối, nhưng tôi thích.
Thứ nhất, vì sao ông có được nhiều đất ở Lào. Không phải tự nhiên. Từ năm 2007, ông đã xây làng cho một kỳ SEA Games, một nghìn phòng, tài trợ đội tuyển của bạn, một cách vô tư, không tính toán đổi lại. Cái tình đó về sau thành nền tảng. Ông nói bây giờ đi xin ba trăm hecta chưa chắc được, nhưng hồi đó cho đi vô vụ lợi nên về sau người ta cũng vô tư lại với mình. Có những thứ mình phải cho đi trước đã. Người kinh doanh vội vàng thường không nhìn thấy điều này.
Thứ hai, giữa lúc phải bán sạch mọi thứ để trả nợ, có một tài sản ông nhất quyết không bán: học viện bóng đá. Ông nói bán cái đó đi thì không còn là Hoàng Anh Gia Lai nữa. Nó là biểu tượng. Là linh hồn. Người ta biết tới ông, tới tập đoàn, phần lớn là từ bóng đá, từ Arsenal, từ lứa Công Phượng, Xuân Trường. Bán nó đi thì cái tên chỉ còn là một cái vỏ.
Ai cũng có một thứ như vậy. Thứ mà mất nó đi thì mình không còn là mình. Biết giữ nó lại giữa cơn túng ngặt, đó là biết mình là ai.
Và điều cuối, về sự giàu có
Gần cuối chương trình, người dẫn hỏi ông định nghĩa thế nào là thịnh vượng.
Ông đáp, đây là quan điểm riêng của ông thôi: giàu có không phải là tiền. Với ông, thành công sâu xa nhất là khi một người nằm xuống mà có nhiều người tìm đến. Là sự ghi nhận của mọi người xung quanh mình.
Một người từng cầm rất nhiều tiền mới có tư cách nói câu đó. Vì ông đã có cảm giác đó rồi, và ông biết nó không phải tất cả.
Ông còn dặn đội ngũ của mình một điều mà tôi xin mượn để tự nhắc chính mình: còn kinh doanh là còn rủi ro thất bại, không ai chắc mình thành công mãi mãi. Nên hãy khiêm tốn. Và đừng bao giờ vội nhận xét, coi thường một ai.
Người từng ở đỉnh cao rồi rơi xuống tận đáy, rồi lại đứng dậy, mất tròn chín năm để trả sạch từng đồng nợ, mới thấm được câu đó tới tận cùng.
Tôi ngồi viết những dòng này với lòng biết ơn. Biết ơn một người tôi chưa từng gặp, nhưng đã dạy tôi rất nhiều qua chính những vấp ngã của ông.
Bạn không cần phải nợ 36.000 tỷ mới học được các bài học này. Đó là điều đẹp nhất của việc chịu khó lắng nghe người đi trước. Họ trả giá, còn mình được học gần như miễn phí.
Nếu trong mười điều trên có một điều khiến bạn phải dừng lại một chút, thì bạn thử làm giúp tôi việc này. Gấp máy lại. Nhìn lại doanh nghiệp của bạn, hoặc con đường bạn sắp đi. Rồi tự hỏi mình đang lặp lại cái vấp nào trong số đó.
Nhìn thẳng vào mình bao giờ cũng khó. Nhưng đó luôn là chỗ bắt đầu.
Chúc bạn tỉnh táo, và đi được đường dài.
Nguyễn Quốc Trung
Nguồn bài viết
Những chia sẻ trên được tôi đúc kết lại từ buổi trò chuyện The Morning Talk #3: Tái sinh từ đỉnh nợ để bứt phá với nông nghiệp xanh, Đoàn Nguyên Đức, HAGL trên kênh VIETSUCCESS. Bạn nên dành hơn một tiếng xem trọn cuộc trò chuyện gốc, nghe chính giọng của ông kể thì thấm hơn nhiều so với đọc lại.
Về tác giả
Tôi là Nguyễn Quốc Trung — nhà huấn luyện, tư vấn và doanh nhân trong lĩnh vực đào tạo. Tôi chia sẻ những bài học thật về khởi nghiệp, kinh doanh và phát triển bản thân, đúc kết từ chính hành trình xây dựng doanh nghiệp của mình.
Nếu bài viết này chạm đến Bạn, đừng bỏ lỡ bản tin hàng tuần của tôi: mỗi tuần một góc nhìn thật về tư duy, kinh doanh và hành trình từ làm thuê đến làm chủ — gửi thẳng vào hộp thư của Bạn.
👉 Hãy để lại email tại ô đăng ký nhận tin ngay bên dưới ↓ để cùng tôi đi xa hơn!
Give more · Gain more — Cho đi nhiều hơn, để đời mở ra rộng hơn.
